hvalseyrarkirkja

INNGANGUR

Í fornum ritum hvílir einhver dulúð yfir Grænlandi. Eiríkur rauði er talinn hafa „fundið“ landið, en svo segir í sögu hans: „Hann sagði þeim að hann ætlaði að leita lands þess er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um haf og hann fann Gunnbjarnarsker.“ Hvar eru þessi sker og hver var þessi Gunnbjörn? Samkvæmt Íslenskri orðabók er sker: „(1) klettur, klöpp í eða rétt undir sjávarborði.“ Fór Gunnbjörn til Grænlands? Hvar fékk Eiríkur rauði heimildir sínar?

Þegar Eiríkur kemur aftur til Íslands og segir frá Grænlandi, hlýtur hann að hafa gefið einhverjar munnlegar leiðbeiningar um það hvernig sigla skyldi til landsins því „Svo segja fróðir menn, að á því sama sumri, er Eiríkur rauði fór að byggja Grænland, þá fór hálfur þriðji tugur skipa úr Breiðafirði og Borgarfirði, en fjórtán komust út þangað. Sum rak aftur, en sum týndust. Það var fimmtán vetrum fyrir kristni var lögtekin á Íslandi. Á því sama sumri fór utan Friðrekur biskup og Þorvaldur Koðránsson.“[1]

[1] Grænlendingasaga, 1 Fundið og byggt Grænland. (Icelandic Saga Database – Grænlendinga saga)

Af tuttugu og fimm skipum[2] komust fjórtán til Grænlands! Ef við áætlum að 24 til 35 manns[3] hafi verið á hverju skipi, þá hafa á milli 600 – 875 manns lagt af stað en aðeins 336 – 490 manns komist alla leið. Hvað kom til að slíkur fjöldi yfirgaf landið? Ekki tæmdust eyjar á Breiðafirði né sveitir í Borgarfirði á þessum tíma. Það hefur verið margt um manninn á landinu bláa og höfum í huga að það er árið 985, fimmtán ár í kristni og rúm öld síðan landið fannst og byggðist.

[2] Ari fróði nefnir ekki fjölda skipa í 6. kafla Íslendngabókar. Hef þetta úr Grænland í miðaldaritum.

[3] Tölur sem koma fyrir um mannfjölda á skipum á þessum tíma.

Hér vakna fleiri spurningar. Hvað var eftirsóknarvert við að fara til Grænlands? Hvað var skipakostur landsmanna stór? Munaði ekkert um tuttugu og fimm skip? Hvað um afföllin? Aðeins fjórtán skip komust alla leið – ellefu skip týndust eða rak aftur – og það var fólk á þessum skipum. Voru þetta ef til vill ekki skip í eiginlegri merkingu orðsins. Við vitum að Kúbubúar notast við allt sem flotið getur til að komast til Flórída. Vegalengdin þar á milli er um 180 km þar sem styðst er[4] en á milli Íslands og Grænlands um það bil 300 km. Var þetta upphafið að „æðibunugangi“ Íslendinga sem síðar birtist í löngum biðröðum fyrir framan opnun stórra verslana?

[4] 12. Maí 1997 synti ástralska sundkonan Susie Maroney fyrst manna frá Kúbu til Key West.

Þegar til Grænlands er komið byrja menn á því að reisa skála. Þótt aðalbyggingarefni skálanna hafi verið torf, þá spretta skálar upp eins og gorkúlur í hverri sögunni á fætur annarri. Ef til vill hafa forfeður okkar búið yfir einhverju verklagi sem er glatað svipað og verkkunnátta Egypta við byggingu pýramídana. Fjöldinn hefur haft sitt að segja ef allir lögðust á eitt en það útskýrir ekki að sára sjaldan er minnst á húsavið. Eins og á Íslandi hefur þurft að „flytja inn“ húsavið til Grænlands, varla hefur rekaviður verið algengur á ströndum landsins.

Þegar skálar eru endurbyggðir á okkar dögum, sleppa menn gjarnan gluggum og þykir ekki stórmál. Á hinum forna tíma var ljósmeti dýrt og varla hefur langeldurinn logað liðlangan daginn og ekki hefur hann verið ódýrari í rekstri? Það var líka hlýindaskeið en kalt inni í skálunum. Hvers vegna hefðu þeir ekki átt að setja glugga á skálana til að hleypa inn birtu og yl? Þótt ekki væri nema yfir sumarið – enda segir í Landnámu 54. kafla:

Einn morgin kom hrafn á ljóra á Brekku og gall hátt; þá kvað Hrómundur: (síðan vísa)

Ekki var þó allt fengið þótt í skálana væri komið. Svo virðist sem þeir hafi á stundum verið hin verstu pestarbæli. Stöðugt sækja sóttir á lýðinn eða þeir koma þar að sem sótt hefur strádrepið íbúana og líkin liggja rotnandi í skálanum. Margt er hægt að fabúlera um hvað olli sótt í sérhvert sinn og kemur þá margt til greina.

Gunnbjörn Úlfsson – Gunnbjarnarsker og Grænland

Í Grönlands Historiske Mindesmærker[5] á bls.71 er kaflinn II. OM GUNBJØRNS SKJÆR með löngum undirtitli: Samling og undersøgelse af gamle og nyere efterretninger om disse i nærheden af Grønlands kyster beliggende øer, som opdagedes sidst i det 9de eller først i det 10de aarhundrede, samt om de saakaldte Krosseyjar. Og síðan hluti A) De ældste efterretniger om Gunbjørns Skær.[6]

[5] Finnur Magnússon, udgivne af Det Kongelige Nordiske Oldskrift – Sleskab, Förste Bind. – Köbenhavn 1838

[6] Í bókinni er allt þetta skráð með upphafsstöfum en ég skrái hér með lágstöfum svo það sé læsilegra.

Fyrst er rætt um að Norðmanninn Gunnbjörn hafi af tilviljun rekið til eyja er fengu nafn hans og urðu síðar tilefni þess að Grænland og síðan Ameríka fundust. Þá er vitnað í Landnámu, Eiríks sögu rauða o.fl. en á bls. 76 er neðanmálsgrein er ber yfirskriftina ANMÆRKINGER. Þar segir:

De tre förste Brudstykker viser at Gunbjörn Ulfsön, som synes at have været en Nordman, levede i den förste Periode af Islands Beboelse, hvori hans Broder Grimkel deeltog ved at bosætte sig i det, nærværende Sneefjeldsnæs-Syssel, hvor hans Bolig, paa hvis Lod mærkeværdige Rundera af gamle Bygninger siges at ligge, nu kaldes Saxhóll. Gunbjörns tvende Sönner fulgte Farbroderens Exampel, men nedsatte sig i det nuværende Isefjords-Syssel. Derimod ommeldes det ingensteds, at Gunbjörn selv nogensinde er kommen til Island eller har bosat sig der. Overhoved er os intet videre bekjendt om hans Levnet eller Skjæbne. Dog bevaredes hans Navn ved de af ham opdagede Øer, hvis Dage atter synes at ville kunne oplyses, samt saaledes fremdeles bevare hans Minde.

Af Erik den Röde anförte Ord maa man slutte sig dertil, at Gunbjörns Skjær laae i Nærheden af Grönland. Af det her ved os meddeelte fjerde Brudstykke synes det endvidere at blive sandsynligt, at disse Øers Beliggendhed maa sættes omtrentlig mod Nordvest fra Borgarfjorden paa Island, hvoraf det fölger at den maa söges i Nærheden af Grönlands nu först igjen undersögte Østkyst. Aldeles upaaligdeligt er det, hvad Torfæus (i sin Groenlandia 8.73) anförer af en Papirs-Codex i den Kongl. Biblothek om Beliggenheden af Gunbjörns Skjær. Stedet lyder saaledes: Grænland var byggt af Eiríki rauða … en þat fann fyrst sá maðr, er Gunnbjörn hét. Við hann er kennt Gunnbjarnarsker. Þat er VI vikur sjóar (6 vikur sjóar eða 6 sjómílur) frá Geirfuglaskeri undan Reykjanesi, ok skal sigla XII vikur sjóar fyri sunnan þat, ok svá rétt til Garða á Grænlandi, ok er þat biskupsstóll þar þetta er síðan þýtt yfir á dönsku)

Eftir þessu að dæma kom Gunnbjörn aldrei til Íslands og ekki er vitað hvar hann bjó, en bróðir hans, Grímkell og tveir synir (Gunnbjörns) settust að á Íslandi. En Finnur fullyrðir að Gunnbjörn hafi fundið Grænland fyrstur manna.

Í 29. kafla Landnámu er minnst á Gunnbjörn og Gunnbjarnarsker:

Grímkell hét maður, son Úlfs kráku Hreiðarssonar, bróðir Gunnbjarnar, er Gunnbjarnarsker eru við kennd; …

Í 50. kafla: Gunnsteinn og Halldór[7] hétu synir Gunnbjarnar Úlfssonar kráku, er Gunnbjarnarsker eru við kennd; þeir námu Skötufjörð og Laugardal og Ögurvík til Mjóvafjarðar.

[7] Upphaflega eflaust Hallþór, þ.e. Þór með hinn harða stein.

Og í 51. kafla: Snæbjörn átti skip í Grímsárósi; það keypti hálft Hrólfur hinn rauðsenski. Þeir voru tólf hvorir. … Þeir fóru að leita Gunnbjarnarskerja og fundu land. Eigi vildi Snæbjörn kanna láta um nótt. Styrbjörn fór af skipi og fann fésjóð í kumli og leyndi; Snæbjörn laust hann með öxi; þá féll sjóðrinn niður. Þeir gerðu skála, og lagði hann í fönn. Þorkell son Rauðs fann, að vatn var á forki, er stóð út í skálaglugg; það var um gói. Þá grófu þeir sig út. Snæbjörn gerði að skipi, en þau Þóroddur voru að skála af hans hendi, en þeir Styrbjörn af Hrólfs hendi; aðrir fóru að veiðum. Styrbjörn vó Þórodd, en Hrólfur og þeir báðir Snæbjörn. Rauðssynir svörðu eiða og allir aðrir til lífs sér. [8]

[8] Landnáma – Feitletrun mín.

Í bók Ólafs Halldórssonar, Grænland í miðaldaritum er frásögnin mun skiljanlegri. Hún er á bls. 58 og ber yfirskriftina Annál úr Landnámu.:

Þeir Hallbjörn og Styrbjörn bjuggu skip sitt og létu út af Ísafirði; þeir vildu innnema sér land í Gunnbjarnareyjum. Þær liggja til útnorðurs af Ísafirði.[9] Þeir sigldu til eyjanna og komu undir land að kvöldi. Þeir stýrimenn lögtóku yfir skipið að enginn skyldi á landið ganga eður forvitnast fyrren að morgni, allir samþykkilega. En þó létu þeir út bátinn um kvöldið, og fóru svo allir að sofa á skipum. Um nóttina leyndist annar yfirmaðurinn skipsins á fætur og fór til lands; hann fann strax fyrir sér dauðs manns leiði, og var nýlega niður settur. Hann leitaði til (eftir plagsið heiðinna) undir herðar honum og fann þar sjóð með fé, mikinn og þungan, og hafði með sér til skips; lagðist til svefns sem ekki hefði verið. En sem lýsti voru menn uppi og þóttust vita að með bátinn hafði farið verið og báru helzt að öðrum stýrimanninum, að hefði á lög gengið og eiða, því þeir voru svarnir helmingsfélagar. Þeir fyrirmenn þrættust fyrst hér um, þar til slógust og réðust á, svo sjóðurinn féll niður á þiljur undan klæðunum. Báðu síðan hvörutveggju sína menn vopnast; þeir börðust á skipinu. Þar féllu þeir báðir fyrirmenn, Hallbjörn og Styrbjörn, en þeir fáir menn og særðir sem eftir lifðu héldu brott aftur til Íslands og sögðu þessi tíðendi.[10]

[9] Getur hugsast að hér sé átt við Jan Mayen?

[10] Frásögnin af Gunnbjarnareyjum er lengri, m.a. að Englendingar stundi þar verslun mikla og flytji allar nauðsynjar til eyjanna … að „eirn ríkismaður“ hafi 3 stór skip úti til Grænlands og komi jafnan full heim.

Elsta heimild sem varðveist hefur um nafn Grænlands og að þar hafi byggt menn af norrænum stofni er í bréfi Leó páfa hins níunda með dagsetningunni 6. janúar 1053 hvar hann staðfestir „erkibyskupsdæmi“ Aðalberts yfir Norðurlöndum.[11]

[11] Úr formála Grænland í miðaldaritum eftir Ólaf Halldórsson, bls. xi

Aftur á móti er Grænlands fyrst getið á bók í Kirkjusögu Adams úr Brimum, Gesta Hammaburgensis ecclesiae Pontificum, sem talið er að hann hafi samið á árunum 1073-76, eftir að hafa safnað efni til verksins um nokkurra ára skeið. Adam vissi dálítið um Ísland og Grænland og getur þess, að af þeim mikla fjölda fólks af öllum þjóðum sem heimsóttu Aðalbert erkibyskup hafi menn af Íslandi og Grænlandi verið lengst að komnir. Ísland og Grænland telur hann með eyjum norður undir Dumbshafi.[12] … Grænland segir Adam að sé ein stærsta eyjan í úthafinu og að þangað sé fimm eða sjö daga sigling frá ströndum Noregs. „Þar eru menn ljósgrænir eins og hafið sem landið hefur tekið nafn af. Þeir hafa svipaða lifnaðarhætti og Íslendingar, að því undanskildu að Grænlendingar eru í grimmara lagi og gera siglingamönnum skaða með sjóránum. Svo er sagt að einnig þeir hafi nýlega tekið við kristinni trú.“[13]

Adam úr Brimum vissi sínu viti um fjarlægðir en hvaðan hann hefur það að Ísland og Grænland séu eyjar er erfitt að útskýra, en fyrst menn gátu verið svartir, því þá ekki grænir?

Á bls. 266 vitnar Ólafur í Jón lærða (Um Íslands adskiljanlegar náttúrur) sem vitnar í Joris Carolus er gerði Íslandskort sjá http://kort.bok.hi.is/kort.php?a=gm&id=5

[12] Bárðar saga Snæfellsáss hefst á skemmtilegri skýring á nafninu Dumbshaf sem kennt er við Dumb kóng.

[13] Úr formála Grænland í miðaldaritum eftir Ólaf Halldórsson, bls. xi

Eiríkur rauði og Grænland

Í Eiríks sögu rauða segir: „Þorvaldur hét maður. Hann var son Ásvalds Úlfssonar, Yxna-Þórissonar. Eiríkur rauði hét sonur hans. Þeir feðgar fóru af Jaðri til Íslands fyrir víga sakir og námu land á Hornströndum og bjuggu að Dröngum. Þar andaðist Þorvaldur.

„Námu land“ orkar hér tvímælis. Fyrir víga sakir eru þeir reknir úr búsældarlegu héraði í Noregi og verða því að sætta sig við þennan útkjálka á Íslandi enda er Eiríkur fljótur að festa sér konu og flytja. En er ekki hugsanlegt að hann hafi gengið á fjall á Hornströndum og séð yfir til Grænlands og sem sjómaður ætti hann líka að vita hvernig ský myndast yfir landi og af flugi fugla í varphug á vorin getur hann gefið sér að land sé handan hafsins.

Eitt sinn til vandræða, ávallt til vandræða. Eiríkur er líka fljótur að koma sér í vandræði og verður að flýja land. Hann er þrjá vetur í burtu og er ekki sakfelldur þegar hann snýr aftur frá Grænlandi, en nær sáttum eftir bardaga.[14]

[14] Eiríkur var fundinn sekur á Þórsnesþingi en ekki er gefið upp hversu lengi hann þurfi að flýja land .

Í bók Ólafs Halldórssonar, Grænland í miðaldaritum, segir svo á bls. 58 í kaflanum Um Gunnbjarnareyjar og aðrar í Íslandshafi:

Upphaf og meðal þar til, hvar fyrir að Eirekur rauði uppsigldi Grænland var ekki annað en þetta, að það orð var í gamalla manni minni, að Gunnbjörn son Úlfs kráku þóttist séð hafa til annars jökulsins í vesturhafinu, en Snæfellsjökul hingað, þá er hann rak vestur í haf, eftir það hann fór frá Gunnbjarnareyjum. Þá var Ísland óbygtt með öllu og nýfundið af Garðari, sem umhverfis landið sigldi nesja stefnu og kallaði Garðarshólma. En þessi Gunnbjörn næst honum kom, hann sigldi umhverfis langtum djúpara, sem var í landsýn; því kallaði hann eyjarnar sker hjá hólma. En margar historíur síðar kalla þessar eyjar land, sumstaðar stórar eyjar.[15]

[15] Nánar er fjallað um þetta á bls. 190 en þar er Gunnbjörn sagður stýrimaður. Feitletrun mín.

Þegar ritari Eiríks sögu rauða (eftir 1200) skrifar upp textann úr Landnámu (1122-1133) er eins og hann hafi hlaupið yfir málsgreinina með nöfnum þeirra er fylgdu Eiríki út um eyjar, en bætir henni svo aftan við en hefur nöfnin ekki í sömu röð.

Eiríks saga rauða

Landnáma

Þeir Eiríkur urðu sekir á Þórsnessþingi. Hann bjó skip í Eiríksvogi en Eyjólfur leyndi honum í Dímunarvogi meðan þeir Þorgestur leituðu hans um eyjarnar. Hann sagði þeim að hann ætlaði að leita lands þess er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um haf og hann fann Gunnbjarnarsker. Hann kveðst aftur mundu leita til vina sinna ef hann fyndi landið. Þeir Þorbjörn og Styr og Eyjólfur fylgdu Eiríki út um eyjar og skildu með hinni mestu vináttu. Kveðst Eiríkur þeim skyldu verða að þvílíku trausti sem hann mætti sér við koma ef þeir kynnu hans að þurfa.

Þeir Eiríkur urðu sekir á Þórsnesþingi. Hann bjó skip í Eiríksvogi, en Eyjólfur leyndi honum í Dímunarvogi, meðan þeir Þorgestur leituðu hans um eyjar. Þeir Þorbjörn og Eyjólfur og Styr fylgdu Eiríki út um eyjar; hann sagði þeim, að hann ætlaði að leita lands þess, er Gunnbjörn son Úlfs kráku sá, er hann rak vestur um Ísland, þá er hann fann Gunnbjarnarsker; hann kvaðst aftur mundu leita til vina sinna, ef hann fyndi landið.

Dímunarvogur er í minni Hvammsfjarðar en Íslandshandbókin segir:[16]

Klakkseyjar. Fjórar eyjar norður af Hrappsey, oft nefndar Dímonarklakkar. Tvær þeirra, hinir eiginlegu Dímonarklakkar, eru hæstar (71 m.y.s.). Eru þær keilulaga og ber hátt yfir eyjarnar í kring. Þar er vogur sá sem sagt er að Eiríkur rauði hafi leynt skipi sínu í meðan hann bjó sig til Grænlandsferðar. Klakkeyjar voru áður byggðar og er Bæjarey stærst.[17]

[16] Íslandshandbókin, Náttúra saga og sérkenni, bls. 193 Feitletrun í tilvitnun er mín.

[17] Hér mun orðið „klakkur“ eflaust þýða (3) brattur klettastapi eða hamar. Skv. Íslenskri orðabók 1983

Eftir þessari lýsingu að dæma hefur Eiríkur getað fylgst vel með ferðum þeirra er leituðu hans. Eiríkur siglir síðan undan Snæfellsjökli og kom utan að Miðjökli þar sem Bláserkur heitir, líklega fyrir sunnan Kulusuk og siglir síðan suður með landinu ef þar væri byggjandi.

Eiríkur virðist hafa veðjað á réttu leiðina, að fara undan Snæfellsnesi og beint í vestur. Hann siglir þessa 300 km án nokkurra vandræða. Fyrsta árið velur hann sér bústað en á fjórða sumri snýr hann aftur til Íslands.

Eiríkur gerist nú fyrsti „vesturfara agentinn“ og býður eflaust ekki gull og græna skóga, heldur haglendi, sela- og rostungsveiðar, náhveli og ísbirni. Hvernig sem hann fór að því nær hann að heilla fleiri hundruð manns og fær þá til að fara með sér til Grænlands.

Faðir Bjarna Herjúlfssonar var frændi Ingólfs landnámsmanns og hafði Ingólfur gefið Herjúlfi land milli Vogs og Reykjaness. Bjarni átti skip í förum á milli Íslands og Noregs. Hann dvelur annan hvorn vetur í Noregi en hinn með föður sínum á Íslandi. Er hann kemur til Íslands til dvalar hjá föður sínum er hann farinn til Grænlands að áskoran Eiríks rauða. Skip Bjarna er hlaðið varningi og vill hann ekki bera þann varning í land, heldur finna föður sinn í Grænlandi og eru hásetar hans sammála því. Bjarni slær þó þann varnagla að: „Óviturlegt mun þykja vor ferð þar sem engi vor hefir komið í Grænlandshaf.“ Það reynast orð að sönnu því þeir sigla frá Eyrum (Eyrarbakka) og fara þar af leiðandi of sunnarlega miðað við ferð Eiríks rauða. Það bætir svo ekki úr skák að þegar landið er horfið sjónum þeirra „tók af byrinn og lagði á norrænur og þokur og vissu þeir eigi hvert að þeir fóru og skipti það mörgum dægrum.

Þegar byrinn þraut hafa þeir líklega verið komnir það sunnarlega að straumurinn bar þá ekki norður á bóginn eins og Þorgils í Flóamanna sögu heldur vestur með Grænlandi og síðan áfram til Hellulands. Bjarni vildi hvergi fara í land og kem ég að því síðar.

Mig grunar að einhver trú hafi ríkt á „náttúru“ skipa því þegar Leifur Eiríksson fer að huga að siglingum vestur á bóginn, kaupir hann skipið af Bjarna. Þegar svo miðbróðirinn, Þorvaldur, vill fara og kanna betur landið ljær Leifur honum skipið, en „ … vil ég þó að skipið[18] fari áður eftir viði þeim er Þórarinn átti í skerinu.“

[18] Segir skipið en ekki „… þú, Þorvaldur, …

Þegar yngsti bróðirinn, Þorsteinn, vill svo fara til Vínlands að sækja lík Þorvaldar þá „ … bjó skip hið sama og valdi hann lið að afli og vexti og hafði með sér hálfan þriðja tug manna og Guðríði[19] konu sína…“. Ekki er hægt að skilja þetta öðru vísi en að hér sé um sama skip að ræða.

[19] Guðríður, kona Þóris giftist Þorsteini að Þóri látnum, en Leifur bjargaði þeim hjónum af skerinu.

Freydís Eiríksdóttir, yngst og systir þeirra, vill nú reyna sig og biður Leif, stóra bróðir, að gefa sér húsin á Vínlandi. „En hann svarar hinu sama, kveðst ljá mundu hús en gefa eigi.“ Má skilja það þannig að hann hafi einnig léð henni skipið.

Siglingar

Á eyjum fæðast farmenn[20] og ekki er að undra að bátar og síðan skip hafi orðið þeirra tíma „samgöngutæki“ í Noregi og Danmörku þar sem annars vegar voru þröngir firðir og há fjöll á milli þeirra og hins vegar hátt í fimm hundruð eyjar. Ætla má að þar sem viður var nægur hafi aðstæður kallað á mikla báta- og skipasmíði og að hún hafi þróast hratt. Vegna skerja og grynninga, hafnleysis, hafa þeir frekar byggt flatbotna báta sem hægt var að renna upp í fjörur. Með tíð og tíma finna þeir upp kjölinn sem gerir skipin stöðugri og þeir hætta sér lengra út á opið haf, verða drottnarar hafsins og Víkingatíminn hefst.

[20] Vitnað í bókina Víkingarnir, bls. 7- endursögn.

Landafundirnir voru mikil afrek en þeir voru engin kraftaverk.[21] Með tímanum þróast einnig siglingatækni. Talið er að stýrimenn hafi þurft að getað stýrt eftir flugi fugla, stjörnum og sólinni en til þess notuðu þeir sólskífu.[22] Þeir gátu siglt nokkurn veginn eftir breiddargráðum og undan vindi en talið er að þeir hafi ekki siglt beitivind, það er skáhallt á móti vindi. Þó segir Leifur Eiríksson (heppni) er hann sér menn í skerinu: „Nú vil ég að vér beitum undan veðrið, svo að vér náum til þeirra ef menn eru þurftugir að ná vorum fundi og er nauðsyn á að duga þeim. En með því að þeir séu eigi friðmenn þá eigum vér allan kost undir oss en þeir ekki undir sér.“ Ekki tókst mér að finna skýringu á þessari orðanotkun en hún bendir samt til þess að ekki sé verið að sigla á „vanalegan hátt“.

[21] sama bók bls.11

[22] sama bók, sjá mynd á bls. 14

„Í kili skal kjörviður“[23] segir Jónas og minnir okkur á að vanda til verka því menn eiga það til að brjóta kjölinn undan skipum sínum eða finna kili er aðrir hafa brotið undan sínum skipum.

[23] Alþingi hið nýja eftir Jónas Hallgrímsson 1840

Samt voru þessi skip sterkbyggð og sveigjanleg og stóðust ofurþunga sjávargangsins. En þó að þessir farkostir væru öruggir á sjó voru þeir opnir og þægindalausir. Þegar þeir létu í haf, voru þeir hlaðnir ílátum með nesti og drykkjarvatni. Hver hafði sína sjókistu, og því sem með var tekið af verzlunarvarningi hlýtur að hafa verið hlaðið upp á þiljum skipsins. Hver og einn um borð vann, svaf og mataðist á sínum stað, lítt varinn fyrir veðri og sjó og við lítið olnbogarými, ef til vill undir strengdu segli. Oft gat orðið nístingskalt, og lágu tveir menn gjarna saman í fleti til þess að halda á sér hita. Allir gerðu þarfir sínar yfir borðstokkinn. Nefndist það „að ganga til borðs“, það er að segja, ef miður kurteisleg orð voru ekki notuð.[24]

[24] Víkingarnir, bls. 8

Eitt af því sem gera þurfti var að ausa skipið. Í Fóstbræðra sögu er skemmtileg sena milli þeirra Þormóðs og Gests.

Svo bar að einn dag að þeir Þormóður og Gestur áttu austurmál að halda báðir saman. Í það mund var byttuaustur á skipum en eigi dæluaustur. Nú var Þormóður niðri í kili og sökkti byttunum en Gestur tók við á þiljunum og bar út fyrir borð. Þormóður var ekki sterkur maður og seldi oft ekki langt upp bytturnar. Gestur ræddi um að hann skyldi lengra upp selja bytturnar. Þormóður svarar öngu en gerði rétt sem áður. Nú er minnstar vonir voru þá lætur Gestur falla ofan byttuna fulla af sjó í fang Þormóði. Varð hann alvotur og hleypur upp úr austrinum og þrífur vopn. Gestur tekur þá og sín vopn. Vilja þeir þá á berjast.

Þorgils Þórðarson er aðalpersóna Flóamanna sögu. Móðir Þorgils var Þórunn Ásgeirs-dóttir, mikill skörungur enda dóttir Ásgeirs austmannaskelfis sem var mikilmenni. Hann drap heila skipshöfn er hafði rænt hann. Þorgils virðist hafa erft eitthvað af þessu frá afa sínum. Þorgils hafði kynnst Eiríki rauða í Noregi, en Eiríkur fór til Grænlands og sendi Þorgilsi boð að koma sem hann þáði þrettán árum síðar er sonur hans, Þorleifur, af fyrra hjónabandi hans í Noregi kom út til Íslands. Þorgils gaf Þorsteini hvíta Guðrúnu konu sína í Noregi, því hann var svo góður drengur og lét hann ala strákinn upp fyrir sig.

Þorgils á slæmar draumfarir fyrir ferðina og í upphafi hennar sem allar rætast. Ferð hans verður ein kvöl og pína, enda er hann kristinn og gengur strangt eftir því að hásetar hans blóti ekki Þór. Í upphafi fá þeir góðan byr, „en er þeir koma úr landsýn þá tekur af byri alla og velkjast þeir úti lengi þar til er bæði verður átfátt og drykkfátt á skipi þeirra.“ Og síðar „Og eru þeir nú enn úti um hríð. Þrjá mánuði voru þeir í hafi og höfðu harða réttu og lita byri.“ Hvernig í ósköpunum er það hægt miðað við það sem á undan er sagt.

Skálar

Ef við fylgjumst enn með Þorgils þá gerist það næst í sögu hans að „þeir brutu skip sitt síðla dags undir Grænlandsjökli í vík nokkurri við sandmöl. Skip tók í sundur í efra rúmi.“ Komust allir lífs í land og gera þeir sér skála með þverþili. Engin skýring er á því hvaðan efnið kom í þetta þverþil en líklegast hefur það verið tekið úr skipinu. Svo virðist sem þeir hafi líka haft lifandi fé meðferðis en það er sagt dautt allt saman.

Í Grænlendinga sögu gerir Leifur skála þá er hann hefur kannað landið. Skiptir hann liði og lætur annan hópinn kanna landið en hinn vera heima við skála. Fóstri Leifs er suðurmaður sem kallaður er Tyrkir og dag nokkurn sakna þeir hans en finna svo og er hann þá drukkinn. Segist hann hafa fundið vínber og vínvið, en eflaust leynt því og bruggað á laun, því varla varð hann fullur af því að borða vínber nema þau hafi verið farin að gerjast.

Síðar þegar Freydís fer til Vínlands eru þeir bræður Helgi og Finnbogi á undan henni og bera farangur sinn upp að húsum Leifs er hann hafði léð systur sinni. Hún tekur því illa og rekur þá út. Þeir gera sér þá lítið fyrir og reisa annan skála „ og settu þann skála firr sjónum á vatnsströndu og bjuggu vel um.“ Sem sagt ekkert mál að reisa einn skála.

Í Grænlendinga þætti er „Skáli hinna fordæmdu“. Grænlendingurinn Sigurður Njálsson er veiðimaður mikill og fer til fanga í óbyggðir. Sér hann hafskip eitt mikið inni á firði þar sem hann bjóst síst við því að sjá skip. Hann er varkár maður og fer að öllu með gát. Sér hann skála og tjald en þar sem liðið er á dag, bíður hann til morguns að kanna málið.

Og um morguninn ganga þeir og sjást um. Þeir sjá stokk einn hjá sér og stóð í bol öx og mannshræ hjá. Sigurður kvað þann mann viðinn hoggið hafa og hafa orðið vanmeginn af megri. Síðan gengu þeir að skálanum og sáu þar annað mannshræ. Sigurður kvað þann gengið hafa meðan hann mátti „og munu þessir verið hafa þjónustumenn þeirra er í skálanum eru.“

Öx lá og hjá þessum.

Þá mælti Sigurður: „Það kalla eg ráð að rjúfa skálann og láta leggja út daun af líkum þeim er inni eru og ýldu er lengi mun legið hafa. Og varist menn fyrir að verða því að þess er eigi lítil von að mönnum verði að því mein og mjög er á mót eðli manna þótt líkindi séu á því að menn þessir muni oss ekki illt gera.“

Steinþór kvað slíkt undarlegt að gera sér meira fyrir en þyrfti og gekk á hurðina en þeir rufu skálann.

Og er Steinþór gekk út þá leit Sigurður til hans og mælti: „Allmjög er manninum brugðið.“

Hann tók þegar að æpa og hlaupa en þeir eftir félagar hans. Hann hleypur síðan í hamarrifu nokkura þar er engi mátti að honum komast og þar fékk hann bana. Sigurður kvað hann of berdreyman.

Þetta leiðir beint í næsta og síðasta þáttinn.

Sóttir

Þorgils hafði ætlað að taka Þórný dóttur sína með til Grænlands en er þau gista á Hjalla í Ölfusi tók hún sótt og vakti Þorgils þrjár nætur yfir henni. Þórný er þá átta ára en hún nær sér að fullu og verður síðan ein af persónum sögunnar.

Sóttin er aldrei fjarri Þorgilsi. Fyrir utan dóttur hans sem þó nær sér að fullu, fellur Jósteinn, fóstri Þóreyjar konu hans í sótt eftir að tveir manna hans hafa ærst og dáið. Er þetta um jólaleytið í skálanum með þilinu á milli. Fleiri farast í sótt og gengur nú allt liðið aftur en Þorgils „ræðir jafnan um við þá að þeir séu hljóðlátir og siðsamir, bað þá láta sér annars víti að varnaði verða, minnast á guðlega hluti og fremja nú skynsemd um kristnihald sitt og söngva.“

Að síðustu lokast hringurinn því „Eitt sinn er þau hjón fóru til bús á Hjalla tók Þorgils þar sótt. Þá var hann hálfníræður. Hann lá viku og andaðist þar og voru þeir í eina gröf lagðir, Þóroddur og Þorgils og Bjarni hinn spaki, að þeirri kirkju er Skafti lét gera fyrir utan lækinn. En síðan voru færð beinin í þann stað sem nú er kirkjan því að Skafti hét að gera kirkju þá er Þóra kona hans braut fót sinn þá er hún var að léreftum sínum.“[25]

[25] Flóamanna saga, 33. kafli

Skálar þessir voru eitt hús þar sem allt fór fram. „Í þeim unnu menn, mötuðust og sváfu undir sama þaki en ekki voru nein útihús tengd við skálana. Þessi húsagerð er vel þekkt á öllu Norður-Atlantshafssvæðinu á víkingaöld og er sú húsategund sem landnámsmennirnir fluttu með hingað til lands. Fjöldamargir skálar eru þekktir hér á landi og hafa fundist skálar í ýmsum stærðum, allt frá 10-12 m til 36 m að lengd. Hvort sem þeir eru stórir eða litlir er grunnmynd þeirra alltaf svipuð og auðþekkt.“[26]

[26] http://www.thjodveldisbaer.is/arkitektur.htm

Það hefur þurft lítið til að matur mengaðist og spurning hvort þeir hafi lagt sér eitthvað til munns sem þeir voru óvanir að innbyrða eins og til dæmis ísbjarnakjöt. Indíánar töldu að menn Þorvaldar hefðu eitrað fyrir sér er þeir gáfu þeim kúamjólk en þeir höfðu mjólkuróþol.

Niðurstöður

Ef við gefum okkur að íslenskar fornsögur séu heimildir sem færðar hafa verið í stílinn en ekki alveg hreinn skáldskapur veltum við ósjálfrátt upp þeirri spurningu hvaðan heimildirnar komu. Hver sagði hverjum hvað og hvenær? Þetta verður eins og leynilögreglusaga þar sem staðreyndirnar safnast saman og koma loks upp um ódæðismanninn nema í okkar tilfelli um höfundinn eða höfundana.

Þegar við hittum gamlan skólafélaga eða vin sem við höfum ekki séð í trilljón ár og hann segir okkur eitthvað sem löngu er horfið úr minni okkar verðum við fyrst undrandi en með nánari frásögn viðmælandans rifjast það upp fyrir okkur sem hann man eins og það hafi gerst í gær. Síðar reikar hugurinn kannski að því hvers vegna maður gleymdi þessu. Á þeim tíma var hugurinn bundinn við eitthvað allt annað, hversdagslega hluti sem skiptu máli þá en eru líka löngu gleymdir nú. Hversu traust er þessi minning? Hversu lituð er hún af minni viðmælandans? Hefur hann ef til vill „plantað“ minningu sem ekki var fyrir hendi?

Einhvers staðar leyndist minning um land í vestri. Þá minningu notfærði maður sér sem var sekur fundinn og þurfti að flýja land. Hann varð upphafsmaður þeirra tíma útrásar og var í raun að endurtaka söguna um Ísland sem þá hafði verið byggt í rúma öld og greinilega orðið þéttsetið. Landsmenn hljóta að hafa verið mun fleiri en við höfum gert okkur grein fyrir fram að þessu og skipakostur þeirra einnig fyrst hátt í þúsund manns halda á brott á tuttugu og fimm skipum án þess að sjái högg á vatni. Samt er það alltaf húsaviðurinn sem vefst fyrir manni. Þótt það hafi verið lítið mál fyrir þennan fjölda að húsa upp nokkra skála, þurfti við að einhverju marki í þá byggingu.

Þegar Leifur léði Þorvaldi skip sitt er það með þeim skilyrðum að hann nái fyrst í við þann er Þórir skildi eftir á skerinu og síðar er minnst á að „Karlsefni lét fella viðu og telgja til skips síns og lagði viðinn á bjarg eitt til þurrkanar.“ og „ (En) Freydís lét fella viðu til skips síns.“ Allt þetta fólk gerir sér mat úr því sem það hefur miðað við Bjarna Herjúlfsson sem hvergi fór í land og hvað þar var á bak við getur vakið upp óteljandi spurningar. Pabbastrákur?

Hvernig fluttu þeir viðinn? Karlsefni lét þurrka hann svo varla hefur hann fleytt honum og dregið á eftir skipinu. Er hér komin skýringin á því hvers vegna menn gátu verið svo lengi í hafi, að þeir hafi annað hvort þiljað skipin eða byggt einhvers konar íverustað úr viðnum sem þeir fluttu og það síðan rifið í heimahöfn? Það skýrir líka að þeir hafi alltaf handbæran við til að byggja skála.

Þegar litið er yfir farinn veg sér maður götuna hverfa í grámósku tímans. Ójöfnur sem maður hnaut um og pollar sem bleyttu mann í fæturna eru löngu gleymdir en steinninn sem maður settist á og hvíldi lúin bein stendur kannski einn upp úr minningunni.

Heimildaskrá

Eiríks saga rauða. 1987. Íslendinga sögur og þættir. Fyrsta bindi. Ritstj. Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson, Örnólfur Thorsson. Svart á hvítu, Reykjavík.

Finnur Magnússon. 1838. Grönlands Historiske Mindesmærker. Förste bind. Det Kongelige Nordiske Oldskrift. Köbenhavn. Sótt á Google 18.08.2008. Frumeintak frá Háskólinn í Michigan. Flutt á stafrænt form 27. mars 2006.

Flóamanna saga. 1987. Íslendinga sögur og þættir. Fyrsta bindi. Ritstj. Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson, Örnólfur Thorsson. Svart á hvítu, Reykjavík.

Fóstbræðra saga. 1987. Íslendinga sögur og þættir. Annað bindi. Ritstj. Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson, Örnólfur Thorsson. Svart á hvítu, Reykjavík.

Grænlendinga saga. http://sagadb.org/graenlendinga-saga. Sótt 29.03.2008

Grænlendinga saga. 1987. Íslendinga sögur og þættir. Annað bindi. Ritstj. Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson, Örnólfur Thorsson. Svart á hvítu, Reykjavík.

Grænlendinga þáttur. 1987. Íslendinga sögur og þættir. Annað bindi. Ritstj. Bragi Halldórsson, Jón Torfason, Sverrir Tómasson, Örnólfur Thorsson. Svart á hvítu, Reykjavík.

Íslensk orðabók. 1983. Handa skólum og almenningi. Ritstj. Árni Böðvarsson. Önnur útgáfa, aukin og bætt. Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík.

Landnáma (Sturlubók). 1998. Textinn að mestu frá Eiríki Rögnvaldssyni prófessor við Háskóla Íslands. Netútgáfan, Reykjavík. http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Sótt 14.08.2008.

Ólafur Halldórsson. 1978. Grænland í miðaldaritum. Sögufélagið, Reykjavík.

Íslandshandbókin, Náttúra, saga og sérkenni. 1989. Fyrra bindi. Ritstj. Tómas Einarsson, Helgi Magnússon. Myndritstj. Örlygur Hálfdanarson. Örn og Örlygur, Reykjavík.

Jónas Hallgrímsson. 1941. Ljóð og sögur. Jónas Jónsson gaf út. Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík.

Víkingarnir. 1966. Bókin er unnin á vegum Tre Tryckare, Cagner & Co. eftir hugmynd og fyrirsögn Ewerts Cagners. Er hún orðin til fyrir samvinnu fornminjafræðinga og sérfræðinga um víkingaöld frá ýmsum löndum. Almenna bókafélagið, Reykjavík.