Endurreisn efnishyggjunnar

INNGANGUR

Hvað gerðist í kringum árið eitt þúsund sem varð upphafið að endurreisninni? Hvernig stóð á því „að allt í einu“ risu stórkirkjur? Þótt ein skýringin sé talin „þökk til almættisins fyrir það að ekki varð heimsendir árið eitt þúsund“[1], skýrir það ekki að þekking eða verkkunnátta til að reisa önnur eins mannvirki hafi verið til staðar – en ekki notuð. Hvaðan kom þessi þekking?

Ári áður en Berlínarmúrinn[2] féll heimsótti ég Sankti Pétursborg í Rússlandi, sem þá hét Leningrad. Það eftirminnilegasta í ferðinni var að fara um borgina með finnskum leiðsögumanni sem dásamaði listasmíði sumar- og vetrarhalla Péturs mikla og kirknanna. Hún sagði einnig að þessi og hin höllin eða kirkjan hefðu verið í algjörri niðurníðslu því Rússar höfðu ekki verkkunnáttu til að halda þeim við, hún hafði glatast á langri leið til kommúnismans –   „ … og hvert leituðu þeir þá?“ endaði  hún hverja frásögn, leit yfir hópinn með sigurbros á vör. „Til finnskra fyrirtækja,“ svaraði hún eigin spurningu og brosið varð enn breiðara. Hópurinn var fljótur að grípa þetta og næst þegar hún spurði: „Hvert leituðu þeir þá?“,  svaraði hann einni röddu: „Til finnskra fyrirtækja.“

Því kemur mér þessi saga í hug að hún er eins og smækkuð útgáfa af byggingarlistasögunni, það voru nefnilega til mikilfenglegar byggingar í heiminum áður en stórkirkjur voru reistar í Evrópu eftir árið þúsund. Það sem gerðist var að verkkunnáttan glataðist, ekki á rúmlega einni öld eins og í Rússlandi, heldur rúmlega árþúsundi. Hvernig stóð á því?

Þar kom margt til, en einn stærsta hlut átti hreyfing á við kommúnismann sem drap alla verkkunnáttu í dróma. Hún hét kristin trú og eins og kommúnisminn var hún hugsuð til að „frelsa“ mannkindina frá sjálfri sér, en það fór fyrir henni eins og kommúnismanum síðar, valdagráðugir framapotarar sölsuðu hana undir sig.   En voru þá einhverjir þeirra tíma Finnar til sem „geymdu“ þekkinguna og verkkunnáttuna? Svarið við því er: „Já“. En áður en við snúum okkur að því skulum við skoða þróun mála. Hvaðan kom þessi þekking?  Hvað varð til þess að hún glataðist og hvernig fannst hún aftur?

 Byggingarlistin

Saga byggingarlistarinnar er jafngömul manninum. Hægt og bítandi árþúsundum saman gerðu menn endalausar tilraunir, lærðu af mistökum sínum og hlóðu upp þekkingu. Þeir þurftu að finna rétta byggingarefnið, smíða réttu verkfærin og í leiðinni lærðu þeir stærðfræði, burðarþolsfræði og listsköpun.

Í formála Byggingarlistasögu Fjölva kemst Þorsteinn Thorarensen þýðandi verksins svo að orði:

En byggingarlist er afar flókið viðfangsefni, hún fjallar ekki aðeins um ytra form, heldur gamlar hefðir, sálræn viðhorf, skapgerð, viðhald sögulegra verðmæta, hún getur verið rammpólitísk, haft boðskap að flytja, verið drambsöm eða alþýðleg, í henni blásast út tískubólur, sem þykja flott skamman tíma, en setja síðan óafmáanlegt minnismark á sína kynslóð.

Og í Inngangi sama verks ritar ritstjórinn John Julius Norwich eftirfarandi:

Húsasmiðurinn gerðist listamaður. Hann komst að raun um, að það dugði skammt þó málarar, myndhöggvarar, gifssteyparar og flögugerðarmenn fegruðu húsið fullgert. Hversu snjallir sem þeir voru, gátu þeir aðeins gefið yfirborðskennda fegurð. Hann sá að þeir notuðu bygginguna aðeins sem grunnflöt fyrir listaverk sín, eða í hæsta lagi sem umgerð utan um eigin snilli. Sönn byggingarfegurð var eitthvað allt annað og djúprættara. Væri hún til, hlaut hún að vera fólgin í húsinu sjálfu, í formlínum þess, hlutföllum og þrívíðum fjarhvarfalínum. Byggingin þyrfti að vekja hverjum sem auga hefði fyrir því eitthvert innra rökrænt samhengi, þar sem hver byggingaþáttur væri í tengslum við annan og gegndi sínu hlutverki í heildinni.

Þessi innri rökræna byggingarinnar reyndist vera stærðfræðileg, að vissu marki, en ekki algerlega. Grikkir sem uppi voru á 5. öld f.Kr. skildu betur en nokkrir aðrir menn fyrr eða síðar hlutfallareglur bygginga.[3]

Í Gardner‘s Art Through the Ages [4] er talið að fimm af sjö undrum fornaldar hafi verið grísk. Þau voru 1. Artemismusterið í Efesos með rúmlega 18 metra háum súlum; 2. Seifsstytta í Ólimpíu, gerð um 430 f.Kr. af Fídíasi frá Aþenu sem var einn frægasti myndhöggvari Forngrikka;  3. Grafhvelfingin í Halikarnassos, gríðarlega stór gröf konungsins Mausolus af Anatólíu[5];  4. Kólossos á Ródos, risastór bronsstytta (stóð klofvega yfir höfnina í Ródos) var byggð 305-4 f.Kr.;  5. Vitinn á eyjunni Faros við Alexandríu, þekktasti viti fornaldar, byggður fyrir Ptolemaíos II. af Egyptalandi nálægt 280 f.Kr. Hin tvö voru Píramídarnir í Giza sem er langelsta undrið[6] og Hengigarðarnir í Babýlon en hvoru tveggja má flokka undir „landslagsarkitektúr“.

Þótt píramídarnir séu einir eftir af þessum undrum fornaldar má sjá af ofangreindu að hér voru engir aukvisar á ferð. Ekki má heldur gleyma útileikhúsum Grikkja, eins og útileikhúsinu í Epídáros á austanverðum Pelopsskaga, skammt frá rústum Mýkenu, frá 4. öld f.Kr. Þannig leikhús voru byggð inn í hæðir eftir að áhorfendapallar í leikhús í Aþenu, sem byggt var úr timbri, hrundi 499 f.Kr.[7]

Stutt söguskýring

Grikkir höfðu um aldir reist byggingar sem báru af flestu því sem áður þekktist[8], því var eigi undarlegt að þegar Rómverjar lögðu Grikkland undir sig[9] að þeir tileinkuðu sér ekki einungis gríska heimspeki, bókmenntir, menntun og listir, heldur tóku byggingarlist þeirra opnum örmum. Sambúð Grikkja og Rómverja var á léttum nótunum og á þessum tíma fór kristnin að bæra á sér. Á þriðju öld brutust Gotar tímabundið inn í Grikkland en síðar komu Germanir og loks Slavar.[10]

Konstantín keisari (280-337) var fyrstur Rómverskra keisara til að játa kristna trú og kallaði saman biskupa víðs vegar að til kirkjuþings í Níkeu (nú í Tyrklandi) árið 325 til að staðfesta endanlega hvaða rit skyldu teljast til Biblíunnar.[11]

Rómverjar urðu líka fyrir innrásum Evrópubúa úr norðri sem endaði með falli Rómar þegar Gotinn Alaric hertók Róm í þriðja skiptið 24. ágúst 410. Hann hafði verið yfirmaður Gotneskra hermanna í Rómanska hernum og fór því mildum höndum um íbúanna.[12]  Þjóðflokkar eða þjóðarbrot sem streymdu til Ítalíu og Rómar tóku upp kristna trú en héldu samt í sína fornaldarlegu siði. Það var til þess að nær ómögulegt var að halda við mörgu af því sem þótti sjálfsagt á tíma Rómaveldisins, svo sem landbúnaði, vegakerfi, vatnsveitukerfi og skipaferðum. Þetta var upphaf hinna svo kölluðu Myrku miðalda[13].

Nú koma til sögunnar tveir Rómverjar sem bjuggu reyndar í Karþagóborg á norðurströnd Afríku[14]. Annar þessara manna og sá sem hafði hvað mest áhrif á veraldarsöguna var heilagur Ágústínus (354-430) sem aðhylltist hugmyndir Platós (og síðan Plótínos) um frummyndakenninguna[15] sem hann sameinaði Hinni heilögu ritningu í bókinni Borg Guðs. Kenning hans var að allt líf kristins manns væri skuggi af raunveruleikanum. Líkaminn var skuggi, aðeins sálin var raunveruleg og myndi hverfa aftur til Himnaríkis þaðan sem hún kom. Þessi hugsunarháttur ríkti hjá kristnum mönnum næstu þúsund árin. Á meðan Ágústínus ritaði bókina fóru Vandalar yfir Gíbraltarsund til að leggja Karþagóborg í rústir og binda enda á valdatíð Rómverja í Afríku.  Ágústínus boðaði klausturlíf og trú. Trúin var mikilvægari en jarðnesk þekking. Hann taldi að „skilningur kemur aðeins með trúnni“ eða eins og hann hefur eflaust orðað það „Credo ut intelligam“, en þau orð fleyttu klaustrunum gegnum hinar myrku miðaldir.

Hinn Rómverjinn var Martianus Capella , landsstjóri í Karþagóborg. Hann gerði sér grein fyrir því að líf Rómverjans eins og hann þekkti það var liðið undir lok. Án miðstjórnarinnar frá Róm myndi ríkið molna niður í smáumdæmi og borgir sem þyrftu á góðri þekkingu að halda. Hann jók námsskrá menntakerfisins og skrifaði um það bók (um það bil árið 400) sem var notuð við kennslu næstu sex hundruð árin.[16]

Í stað Rómverskrar yfirstjórnar í skattlöndum Rómverja urðu til smáríki eða borgríki en yfirráð þeirra náðu ekki nema út að borgarhliðunum, ef svo mætti að orði komast. Þetta varð til þess að vegakerfi Rómverja hvarf í skóg og illgresi. Fólkið þurfti ekki að ferðast neitt og hví þá að halda vegunum við? Höfuðból mynduðust sem urðu að vera sjálfum sér nóg, því hvergi var aðstoð að fá. Héraðshöfðinginn var í flestum tilfellum ólæs og óskrifandi  og starf hans fólst í því að verja smáríkið. Götur voru notaðar sem holræsi og jafnvel safnað úrgangi á torgum. Lýðurinn var skítugur og morandi í lús. Engir peningar voru í umferð og ekkert breyttist öldum saman nema árstíðirnar.

Stundum brá fyrir kuflklæddum mönnum er virtust koma frá öðrum heimi. Þeir voru læsir og skrifandi og kunnu ýmislegt fyrir sér. Þeir bjuggu í klaustrum umvöfðum virkisveggjum sem voru eins og eyjar þekkingarinnar í hafsjó fáfræðinnar. Munkar þessir börðust hljóðlega gegn villimannslegri eyðileggingunni og geymdu þekkingu sína til þess tíma er heimurinn væri tilbúinn að meðtaka hana.

Á áttundu öld rofaði aðeins til um stundarsakir og er það aðallega að þakka Karlamagnúsi (742-814) sem þrátt fyrir dálæti sitt á góðum mat, bókum og kvenfólki gaf sér tíma til að skipuleggja trúarathafnir, því þannig urðu til stjórnendur með samsvarandi kunnáttu og þjálfun. Klerkar og kennimenn voru iðulega vopnaðir, áttu í viðskiptum, héldu hjákonur, drukku og spiluðu fjárhættuspil. Þar að auki var latína þeirra ekki upp á marga fiska og hver hafði sína aðferð við trúarathafnir. Karlamagnús kom einnig á skólum í klaustrunum svo forn þekking glataðist eigi.

Kennslugögn voru af skornum skammti. Í klaustrunum höfðu misvitrir munkar afritað bækur með misjöfnum árangri. Aðalritið var eftir Ísidór frá Sevillu sem var af spænskum ættum og uppi á sjöttu öld. Bók þessi, Etymologies, var umfangsmikill og ruglingsleg. Seinni tíma fræðimenn reyndu að bæta hana með litlum árangri. Þótt ýmsan fróðleik væri þar að finna myndi okkur þykja sá fróðleikur frekar skrýtinn í dag. Samkvæmt bókinni hafði allt falið í sér dulda merkingu, því samkvæmt kenningum Ágústínusar huldi Guð hið sanna inntak hlutanna. Þess vegna var ekkert sem sýndist. Til dæmis var rauður litur bæði rauður litur og tákn um blóð Krists. Viður var tákn krossins. En þessi neisti dó út er veldi Karlamagnúsar leið undir lok og þekkingin leitaði aftur í skjól klaustranna.

Þetta var þó ekki eintómur bölmóður, því á níundu öld varð veðrið skaplegra, landbúnaðurinn tók við sér er menn þróuðu plóginn, aktygin og skeifuna, meira varð um mat og fólkinu fjölgaði. Með betri landbúnaði urðu til meiri afurðir en bændur höfðu þörf fyrir og því fóru þeir að leita að kaupendum og markaðir urðu til við rústir Rómverskra bygginga og hlið klaustranna. Þegar silfurnámur fundust í Rammeslberg í Saxlandi[17] varð til vísir að myntkerfi. Peningar gerðu það að verkum að lengri ferðir urðu mögulegar. Eftir því sem vegakerfið batnaði fóru iðnaðarmenn að hugsa sér til hreyfings.

Eitt það fegursta sem til varð á þessum tíma er The Book of Kells[18] sem er best „lýsta“ handrit í heimi. Hún varð til um árið 800.

Þar sem þekkingin leyndist

Norðurhluti Spánar var kristinn en Márar höfðu komið sér fyrir á suðurhlutanum árið 711. Um 720 höfðu þeir náð Cordóba, Tóledó, Medínu, Saragossa og öllum suðurhluta Spánar af Vesturgotum. Þeir nefndu land sitt Al-Andalus eða Land Vandalanna sem í dag nefnist Andalúsía. Árið 932 þegar Umayyad Calipahte tók við völdum, var höfuðborgin Cordóba og Spánn var demanturinn í kórónu Íslams.

Áveitukerfi frá Sýrlandi og Arabíu breyttu sléttum Andalúsíu í ræktarlönd. Þar höfðu ávalt verið ræktaðar ólífur og hveiti en nú bættu Márar við granateplum, glóaldinum, sítrónum, eggaldinum, ætihirslum, cumin (krosskúmen), coriander, bönunum, möndlum, pálmum, henna, indígójurt, madder (maðra), saffran, sykurstönglum, baðmull, hrísgrjónum, fíkjum, vínberjum, ferskjum og apríkósum – og bændur fengu hluta af gróðanum! Fegurstir voru svo Alhambra garðarnir í Granada.

Í Cordóbu, höfuðborg Andalúsíu, bjuggu um hálf milljón manna í 113 þúsund húsum. Dreift um borgina voru 700 moskur og 300 almenningsböð. Göturnar voru steinlagðar og upplýstar og undir þeim var holræsi. Bókabúðir blómstruðu þrátt fyrir 70 bókasöfn. Stærsta bókasafnið var byggt um 970 og í því voru um 400 þúsund bækur.

Márarnir notuðu pappír sem var óþekktur í Evrópu og þeir áttu í bréfaviðskiptum við vini sína á Indlandi. Og að sjálfsögðu notuðu þeir pappírspeninga í viðskiptum. Tekjurnar komu af sköttum á inn- og útflutningi en þeir framleiddu ull og silki, glervöru og látúnsmuni, leirvöru, gull og silfur, járn og blý, rúbína og sverð. Í Cordóbu unnu 13 þúsund manns í vefnaðarlitunarverksmiðjum, en einnig framleiddu þeir leir- og kristalmuni. Þar var einnig ein stærsta og fegursta moska utan Íslamska heimshlutans. Hún var reist árið 720 og stendur enn.

Þetta ríka og fágaða samfélag Mára leit með umburðalyndi á önnur trúarbrögð. Þúsundir Gyðinga og Kristinna manna bjuggu í sátt og samlyndi með Múslímskum yfirboðurum sínum. Gæði landsins voru nýtt til að auðga lífsgæðin. Í Cordóbu voru tannlæknar, hárgreiðslumenn, skurðlæknar, arkitektar og tónlistarmenn[19].

Árið 1013 urðu innri átök til þess að Cordóba var hertekin og stærsta bókasafnið eyðilagt en sigurvegarinn leyfði að bækurnar og lærdómsmennirnir sem því fylgdu yrðu fluttir til annarra borga eins og Sevillu, Saragossa, Valensíu, Badajoz, Granada, Denia og Tóledó.

Skömmu síðar sameinuðust hin kristnu ríki Leon, Galicia og Kastilía og voru nú í fyrsta sinn nógu máttug til að ráðast gegn Márum. Hér kemur við sögu hinn frægi El Cid[20] og sá orðrómur að páfinn í Róm hafi gert hann út af örkinni til að ráðast inn í borgina Tóledó. Hið sanna í málinu var að Tóledó féll af því hún vildi það. Kóngurinn átti óvini sem höfðu hvað eftir annað reynt að byrla honum eitur svo hann þráði annan félagsskap.

Við fall Tóledó flykktust Evrópskir lærdómsmenn þangað eins og mý að mykjuskán. Fræðimannasamfélagið sem þeir fundu fyrir á Spáni var í stjarnfræðilegri fjarlægð frá því sem þeir þekktu heimanað og skapaði öfund á Arabískri menningu sem litaði skoðanir Vesturlandabúa öldum saman.

Einn sá fyrsti sem snéri heim með þekkingu í kistum sínum var Englendingurinn Adelard frá Bath. Frægasta ritið sem hann flutti með sér var latnesk þýðing á fræðiriti um rúmfræði eftir Euclids[21]. En Adelard var klár kall, þýddi bókina á ensku í formi samræðna milli hans og ungs frænda sem aldrei hafði ferðast úr fyrir landareignina en langaði að vita hvað víðförli frændinn hafði lært af Márum.[22]

Munkar voru notaðir til að þýða bækurnar úr arabísku yfir á latínu og síðar á tungumál viðkomandi fræðimanna og kom þá í ljós að meirihlutinn af þessum fróðleik kom frá Grikkjum sem menn töldu löngu glataðan. Bækurnar náðu yfir svið eins og læknisfræði, stjörnufræði, lyfjafræði, sálfræði, lífeðlisfræði, dýrafræði, grasafræði, steindafræði, sjónfræði, efnafræði, stærðfræði, algebru, rúmfræði, líkamsrækt, hornafræði, tónlist, veðurfræði, landafræði, vélfræði, vökvastöðufræði, siglingafræði og sögu.

Hefði þessi lærdómur komið einn og sér hefði hann riðið samfélaginu að fullu. Það sem bjargaði málum var að heimspeki Aristótilesar, meðal annars um rökhenduna[23] fylgdi með í pakkanum.

Heilagur Ágústínus taldi að „skilningur kemur aðeins með trúnni“ en nú breyttist það í „að trú verður aðeins til sé skilningur fyrri hendi“.

Að leiðarlokum

Stór hluti af því sem að framan greinir er komið frá James Burke úr bók hans, The Day the Universe Changed og nefnist kaflinn In the Light of the Above. Skýringin á nafni bókarinnar er þessi: Við erum það sem við vitum. Þegar við öðlumst nýja þekkingu, vitum meira, breytist skilningur okkar til hlutanna eða heimurinn breytist í augum okkar. Ég hef sleppt ýmsu sem ekki skiptir máli fyrir byggingalistina og bætt öðru inn sem mér fannst skýra betur sjónarmið mitt.

Niðurlag

Í upphafi var lagt af stað með spurninguna: Hvaðan kom þekkingin og verkkunnáttan til að reisa stórkirkjur í Evrópu eftir tíu alda doða?  Ég tel mig hafa svarað henni. Grikkir höfðu skráð hana, Arabar þýtt hana, flutt hana til Spánar og geymt hana í bókasöfnum sínum.

Því verður ekki neitað að þau fræði sem hér hafa verið nefnd áttu stóran þátt í því að þróa boganna, veggstuðlana eða þakspyrnubogana í gotneskum kirkjubyggingum. Á tímabilinu 1140 til 1220 eru reistar stórkirkjur í Sens, Noyons, Senlis, Paris, Laon, Chartres, Reims, Amiens og Beauvais.

Orðrómur hafði verið í Evrópu um menningarsamfélag á suðurhluta Spánar sem væri gjörólíkur því er aðrir Evrópubúar þekktu. Þar væri fegursta og stærsta moska utan Litlu Asíu, baðhús, bókasöfn og steinlögð stræti sem væru upplýst að næturlagi. Síðari tíma orðrómur gerði því skóna að páfinn í Róm hefði staðið fyrir því að ráðist var inn í Tóledó til að afla vitneskju um slíkar byggingar svo hægt væri að byggja kirkju yfir hinn kristna söfnuð sem væri Guði þóknanleg.

Þetta stenst varla því gamla Péturskirkja sem reist var 320-327 var ekki rifin fyrr en 1506 og hvort einhver sannleikur felist í því þá hefur það komið páfanum í koll því ekki hefur hann reiknað með allri þeirri þekkingu sem flæddi nú frá Spáni. Aftur á móti beitti kirkjan sem stofnun öllum ráðum til að fólk héldi sig á mottunni og það eina sem hún hafði upp úr krafsinu var að endurreisa efnishyggjuna.

 

[1] Raoul Glaber, munkur, (um 985-1046) Chronicle

[2] Berlínarmúrinn féll endanlega 12. Nóvember 1989

[3] Til dæmis Gullinsnið, sjá  http://www.graenagattin.net/galleri

[4] Babylon: City of Wonders, 2.kafli bls. 49 og http://www.visindavefur.is

[5] Á mörgum tungumálum heita grafhýsi eftir nafni konungsins, þ.e. mausoleum

[6] Í dag eru hugmyndir uppi að Píramídarnir í Giza séu frá 10 öld f.Kr. eða eldri

[7] Byggingarlistasaga Fjölva, bls. 64

[8]  Elstu minjar eru frá 7. öld f.Kr.

[9] Greece After Alexander, The American Peoples Encyclopedia(TAPE), bindi 9, bls.186.

[10] Greece under Rome, TAPE, bindi 9, bls.186

[11] Constantine I, Encyclopædia Britannica Online

[12] Alaric, Encyclopædia Britannica Online

[13] Middle Ages, Encyclopædia Britannica Online

[14] Héðan í frá er nær eingöngu stuðst við bókina The Day the Universe Changed  nema annars sé getið

[15] Eyjólfur Kjalar Emilsson, Sólin, hellirinn og hugsanir Guðs

[16] Bók hans var um listirnar sjö: mælsku- og tónlist, mál-, rök-, rúm-, stærð og stjörnufræði.

[17] Hérað í suðurhluta Þýskalands

[18] Hægt er að skoða myndir úr bókinni á ýmsum Netsíðum.

[19] Söngvarinn Ziryab átti hugmyndirnar af því að klæða sig eftir árstíðum og fyrir mat, koma upp hárgreiðslustofum, skipta   máltíð í rétti og nota glös og postulín í stað málma í matar- og drykkjarílátum.

[20] Hollywood kvikmynd var gerð um ævi hans og er hún eins fjarri sannleikanum og annað um El Cid.

[21] Euclids var fremstur af sjö vitrustu mönnum Forn-Grikkja og skráði bók sína um 300 f.Kr.

[22] Verðum að muna að áhrifa Ágústínusar gætti enn.

[23] Rökhenda er ályktun með tveimur forsendum og niðurstöðu. Til dæmis: Ég svitna. Sviti er vatn og vatn smýgur í gegnum göt. Niðurstaða: Það eru göt á húðinni.